Twój pomysł, Twoja praca, Twoje prawa autorskie! Jak chronić się przed kradzieżą w sieci?
Znasz to uczucie, prawda? Spędzasz godziny, a nawet dni, na tworzeniu czegoś wyjątkowego. Czy to grafika, którą dopracowujesz w najdrobniejszych szczegółach, unikalny wzór na kubek, intrygujące zdjęcie do portfolio, a może chwytliwy tekst na stronę internetową. W końcu, z dumą publikujesz swoje dzieło w sieci.
Nagle, dostajesz wiadomość od znajomego: “Hej, widziałem Twoją pracę na stronie X, ale tam nie ma Twojego nazwiska…”. Albo co gorsza, natrafiasz na nią sam. Ktoś po prostu wziął, skopiował i użył Twojego dzieła, jakby było jego własnością. Bez pytania, bez zgody, bez słowa uznania. Złość, frustracja, poczucie bezsilności – to naturalne reakcje.
Warto pamiętać, że naruszenie praw autorskich może dotyczyć nie tylko całości, ale także części cudzego utworu, na przykład fragmentu tekstu, grafiki czy zdjęcia.
Właśnie w takich momentach zaczynasz zadawać sobie pytanie: “Co mogę z tym zrobić?”. Odpowiedź jest jedna: masz prawa autorskie i możesz ich bronić! Brak podania nazwiska autora lub użycie pseudonimu twórcy cudzy utwór to naruszenie praw autorskich.
Rozpowszechnianie utworu bez zgody autora, a także publiczne zniekształcanie dzieła, narusza prawa autorskie i może dotyczyć zarówno autorstwa całości, jak i fragmentów. Nie zapominaj o przedmiocie praw pokrewnych, artystycznym wykonaniu.
Cudze prawa autorskie są chronione prawem, a ich naruszenie niesie poważne konsekwencje.
Nie zapominaj też o karze ograniczenia wolności, karze pozbawienia wolności. Tak! Samej karze podlega też zachowanie określone w ustawie.
Co to w ogóle jest ten „utwór” jako przedmiotem prawa autorskiego?
Zacznijmy od podstaw. Czym jest to, co tak pilnie chronisz? Zgodnie z polskim prawem, utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, niezależnie od tego, czy jest skończony, czy nie. Nie musisz niczego rejestrować, ani spełniać żadnych formalności. Wystarczy, że Twoja praca jest ustalona w jakiejkolwiek postaci. To oznacza, że Twoje prawa autorskie powstają w momencie, gdy skończysz projekt, zrobisz zdjęcie, napiszesz tekst, czy nagrasz muzykę. To dzieło, ta konkretna wizualizacja Twojego pomysłu, jest Twoją własnością!
Pamiętaj, że chroniony jest sposób wyrażenia Twojego pomysłu, a nie sama idea. To, że wpadłeś na genialny pomysł, żeby zaprojektować logo dla kawiarni, nie daje Ci monopolu na wszystkie oznaczenia kawowe na świecie. Ale to konkretne logo, które stworzyłeś, jest Twoją własnością.
Ochrona wynika z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Co w takim razie jest chronione?
- utwory plastyczne (ilustracje, obrazy, rzeźby)
- utwory fotograficzne
- utwory literackie, publicystyczne, naukowe (teksty, artykuły)
- utwory architektoniczne
- utwory muzyczne i słowno-muzyczne
- programy komputerowe
A czego prawo nie chroni? Na przykład:
- pomysłów
- aktów prawnych i ich projektów
- urzędowych dokumentów, materiałów, symboli
- prostych informacji prasowych
Twórca decyduje o eksploatacji utworu, a ochrona dotyczy także praw pokrewnych.
Ktoś przerobił mój utwór – co teraz?
Wyobraź sobie, że stworzyłeś grafikę, a ktoś, zamiast skopiować ją w całości, przerobił ją, dodając nowe elementy, zmieniając kolory. W świetle prawa to również jest naruszenie Twoich praw. Taka przeróbka, czyli opracowanie cudzego utworu, wymaga Twojej zgody jako twórcy utworu pierwotnego. Nawet jeśli ten, kto to zrobił, włożył w to własną kreatywność, wciąż nie może swobodnie z tego korzystać bez Twojego pozwolenia.
Sprawca dopuszcza się czynu określonego jako rozpowszechnianie cudzego utworu bez zgody, co może skutkować odpowiedzialnością cywilną i karną związaną z dokonanego naruszenia.
Wyjątkiem jest sytuacja, gdy ktoś zainspirował się Twoją pracą. Trudno jednak odróżnić inspirację od przeróbki, dlatego w razie wątpliwości, najlepiej skonsultować się z prawnikiem.
Naruszenie praw autorskich – co możesz zrobić ?
Jeśli znajdziesz swoją pracę wykorzystaną bezprawnie, nie poddawaj się. Masz w ręku potężne narzędzie – prawo, które daje Ci możliwość dochodzenia roszczeń. Pamiętaj, że masz do czynienia z dwoma rodzajami praw: autorskimi prawami osobistymi i autorskimi prawami majątkowymi.
Autorskie prawa osobiste to Twoje prawo do bycia podpisanym jako twórca, do decydowania o sposobie oznaczenia dzieła, do nienaruszalności formy i treści utworu. Są one niezbywalne i nigdy nie wygasają. Gdy ktoś nie podpisuje Twojej pracy, narusza Twoje prawa osobiste.
W takim przypadku możesz:
- zażądać zaniechania naruszania (np. usunięcia grafiki ze strony)
- żądać złożenia publicznego oświadczenia o odpowiedniej treści i formie (np. publiczne przeprosiny)
- w razie zawinionego naruszenia, możesz domagać się zadośćuczynienia lub wpłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny.
Autorskie prawa majątkowe to prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim, a także do otrzymywania za to wynagrodzenia. To one umożliwiają Ci zarabianie na swojej twórczości. Gdy ktoś wykorzystuje Twoją pracę bez zgody, to właśnie te prawa narusza. Naruszenie może dotyczyć także majątkowej przedmiot, np. nielegalnych kopii lub urządzeń, których ich komponenty przeznaczone są do obchodzenia skutecznych technicznych zabezpieczeń.
W takiej sytuacji możesz:
- żądać zaniechania naruszania
- żądać usunięcia skutków naruszenia (np. zniszczenia nielegalnie wydrukowanych plakatów)
- żądać naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych lub poprzez zapłatę sumy pieniężnej stanowiącej dwukrotność, a w przypadku zawinionego naruszenia, nawet trzykrotność, odpowiedniego wynagrodzenia, które by Ci się należało za legalne użycie Twojej pracy.
- żądać wydania uzyskanych korzyści
- domagać się ogłoszenia w prasie odpowiedniego oświadczenia o naruszeniu.
Osoba, która dokonuje obrotu takimi urządzeniami lub wykorzystuje je w celu sprzedaży, dopuszcza się przestępstwa.
Naruszenie praw autorskich może być związane z niedozwolonym usuwaniem zabezpieczeń, pomocą czynu zabronionego lub prowadzeniem procederu źródła stałego dochodu, a ochrona obejmuje także prawa pokrewne określone w ustawie.
Prawa pokrewne – czy dotyczą także Ciebie?
Tworzenie i rozpowszechnianie utworów to nie tylko domena samych autorów. W świecie kultury i mediów ogromną rolę odgrywają także osoby, które nie są twórcami w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale bez których artystyczne wykonanie, nagranie czy emisja nie byłyby możliwe. To właśnie z myślą o nich powstały prawa pokrewne – równie ważne jak prawa autorskie i chroniące przed naruszeniem praw autorskich oraz naruszeniem praw autorskich.
Kto może korzystać z ochrony prawami pokrewnymi? Przede wszystkim wykonawcy, czyli artyści biorący udział w artystycznym wykonaniu utworu (np. muzycy, aktorzy, tancerze), producenci fonogramów i wideogramów, a także organizacje radiowe i telewizyjne. Dzięki prawom pokrewnym mają oni prawo do decydowania o sposobie wykorzystania swojego artystycznego wykonania, nagrania czy emisji, a także do otrzymywania wynagrodzenia za ich eksploatację.
W przypadku naruszeń praw autorskich lub naruszeniem praw autorskich, osoby uprawnione z tytułu praw pokrewnych mogą domagać się m.in. zaniechania naruszeń, naprawienia wyrządzonej szkody, a także wydania uzyskanych korzyści majątkowej przez sprawcę.
Podsumowując: jeśli jesteś wykonawcą, producentem lub reprezentujesz organizację medialną, Twoje prawa są chronione nie tylko przez prawo autorskie, ale także przez prawa pokrewne. W przypadku naruszeń praw autorskich, masz prawo domagać się m.in. zaniechania naruszeń, naprawienia wyrządzonej szkody oraz odpowiedzialności sprawcy. Znajomość swoich praw i obowiązków to podstawa skutecznej ochrony Twojej pracy i artystycznego dorobku!
Zrób to jak profesjonalista!
Znajomość prawa to jedno, ale umiejętność jego zastosowania to drugie. W przypadku naruszenia, postępuj metodycznie.
- Zbierz dowody. Zrób zrzuty ekranu, zapisz adresy URL, daty, a jeśli to możliwe, dowiedz się, kto jest odpowiedzialny za naruszenie. Istotne jest także ustalenie daty rozpowszechnienia utworu, ponieważ ma ona znaczenie przy dochodzeniu roszczeń.
- Skontaktuj się z naruszającym. Często wystarczy wysłać pismo (może być mail) z wezwaniem do usunięcia dzieła i prośbą o podpisanie Twojego autorstwa. Może się okazać, że osoba ta po prostu nie wiedziała, że robi coś złego.
- Wystosuj oficjalne pismo. Jeśli poprzedni krok nie zadziałał, rozważ wysłanie wezwania do zaprzestania naruszeń, już przez kancelarię prawną.
- Wytocz powództwo. Jeśli wszystkie inne środki zawiodą, pozostaje Ci droga sądowa.
Pamiętaj, że masz prawa do ochrony majątkowych praw autorskich, artystycznego wykonania, wydania korzyści majątkowej, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej utrudnia wykonywania prawa, które Ci przysługuje.
Czy prawa autorskie obejmują również odpowiedzialność karną? Co grozi za rozpowszechnianie utworu bez majątkowych praw autorskich?
Zapewne wiesz już, że naruszenie Twoich praw autorskich to poważna sprawa. Pamiętaj, że przedmiotem prawa autorskiego jest utwór. Autorskie prawa majątkowe to jedno, ale sprawca czynu określonego w prawie autorskim i prawach pokrewnych może podlegać też karze ograniczenia wolności czy podlegać grzywnie.
Jednak warto wiedzieć, że w pewnych sytuacjach nie jest to tylko kwestia odpowiedzialności cywilnej – roszczeń cywilnych (o odszkodowanie czy zadośćuczynienie), ale może być to również przestępstwo, za które grozi kara pozbawienia wolności. Odpowiedzialność karna związana z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie jest jeszcze bardzo powszechna.
Kiedy Twoja praca staje się przedmiotem przestępstwa? Na wniosek pokrzywdzonego organy ścigania mogą przeprowadzić postępowanie przygotowawcze. Zgodnie z polskim prawem, możesz chronić się przed wieloma formami bezprawnego działania.
1. Przywłaszczenie autorstwa, czyli kradzież tożsamości twórczej
Najbardziej bolesne dla każdego twórcy jest z pewnością przywłaszczenie autorstwa. Wyobraź sobie, że ktoś podpisuje Twoją pracę swoim nazwiskiem, a nawet wprowadza w błąd innych, twierdząc, że jest autorem fragmentu Twojego dzieła. To przestępstwo, za które grozi grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do 3 lat.
Podobnie surowo karane jest rozpowszechnianie Twojego utworu (lub jego opracowania) bez podania Twojego nazwiska czy pseudonimu. Należy do tego też publiczne zniekształcenie Twojego utworu, co narusza Twoje autorskie prawa osobiste. To przestępstwo, za które grozi grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do 3 lat.
2. Rozpowszechnianie i zwielokrotnianie bez zgody
Gdy ktoś bezprawnie rozpowszechnia Twoje dzieło – na przykład umieszcza Twoje płatne e-booki na darmowej stronie internetowej – popełnia przestępstwo. Za takie działanie grozi kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do 2 lat. Jeśli jednak sprawca robi to w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, kara jest jeszcze surowsza i może wynieść do 3 lat pozbawienia wolności.
Jeszcze gorzej, gdy piractwo staje się stałym źródłem dochodu lub zorganizowaną działalnością – wówczas sprawcy grozi od 6 miesięcy do 5 lat więzienia. Nawet jeśli sprawca nieumyślnie rozpowszechnił Twoją pracę, nadal podlega karze.
Podobnie karane jest nielegalne utrwalanie i zwielokrotnianie Twoich prac (np. nagrywanie koncertu, kopiowanie oprogramowania, druk Twoich ilustracji bez zgody), za co grozi do 2 lat pozbawienia wolności. Jeśli ktoś uczynił z tego stałe źródło dochodu, może spędzić w więzieniu do 3 lat.
3. Paserstwo i obchodzenie zabezpieczeń
Prawo chroni Cię również przed tymi, którzy ułatwiają przestępstwo. Jeśli ktoś nabywa lub pomaga w zbyciu nośników z nielegalnie zwielokrotnionym utworem (np. sprzedaje pirackie płyty), grozi mu od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.
Przestępstwem jest także tworzenie i rozpowszechnianie narzędzi, które mają na celu ominięcie Twoich technicznych zabezpieczeń. Tworzenie oprogramowania do łamania zabezpieczeń DRM, które chronią e-booki, muzykę czy filmy, jest karalne. Za takie działanie grozi kara do 3 lat więzienia. Nawet samo posiadanie i używanie takich narzędzi jest karalne i grozi za to do 1 roku pozbawienia wolności.
Pamiętaj o swoich prawach!
Jak widzisz odpowiedzialność karną związaną m.in. z rozpowszechnieniem utworu bez zgody, czynu przestępstwa określonego w ustawie również można ponieść.
Masz mętlik w głowie? Napisz do nas.
Jeśli po przeczytaniu tego tekstu czujesz, że w Twojej głowie wciąż zostało sporo pytań bez odpowiedzi – to zupełnie normalne. Nie musisz się z tym mierzyć sam.
Napisz do nas maila na adres kontakt@krzywicka.pl – zobaczymy, jak możemy Ci pomóc. Po prostu sprawdzimy, co da się zrobić, żebyś działał pewniej, spokojniej i zgodnie z przepisami.
